خواهد شد و مىدانى كه هلاك كشتى از دو جهت تواند باشد يا به واسطهء فساد جرم و بدنه كشتى و سوراخ شدن و يا شكستن بدنهء آن‌كه به تدريج در طى ساليانه متمادى كشتى فرسوده مىشود چوب‌هاى آن پوسيده بدنه‌هاى آن سست شده ناگهان سوراخ شده آب داخل آن مىشود و غرق مىشود مسلما اين وضع ، وضع عادى طبيعى هر كشتى مىباشد كه پس از طى دوران خود و گذشت سال‌ها بر حيات آن فرسوده و پوسيده و سرانجام از حيّز بهره‌بردارى ساقط مىشود . جهت ديگر هلاك سفينه با اين باشد كه يك باد و يا گردباد شديدى بوزد و كشتى را به حركت درآورد و تكان‌هاى شديدى بر آن وارد كند و بدنه‌هاى آن را خرد كرده موجب وارد شدن آب در آن و به طور كلى درهم شكستن تمام اسكلت كشتى گردد و كشتى غرق شود و سكان آن هم طعمه امواج دريا و حيوانات دريايى شوند اين يك عمل اختراعى است و نه طبيعى درباره نفس هم گفته‌اند كه گاه باشد كه جوهرهء آن نيرومند شود و حرارت غريزى آن شدت يابد كه قهرا بدن ضعيف مىشود و نتواند آن را حمل كند و تركيب بدن منحل مىشود و آلات و ابزارها و قوت‌هاى آن خشك و بىاثر مىشوند . . . « 1 » و بالجمله ملا صدرا گويد : « 2 » موجودات ممكنه بر حسب احتمال عقلى يا مبدع‌اند و يا كاين و به عبارت ديگر يا كاملند يا ناقص ، موجودات مبدعه همواره باقىاند چون سبب آن‌ها پايدار است لكن هر موجود كاينى فاسد شونده است زيرا در سبب آن حركت و زمان داخل است و هر حركتى را پايانى است و هنگامى كه سبب يا جزئى از سبب معدوم شد معلول آن هم تباه مىشود و به طور قهرى ابدان حيوانات هم از جمله كاينات است و بنابراين در معرض مرگ قرار دارند . « 3 » فإذا علمت ضعف هذه الوجوه فلنذكر وجها قاطع الدلالة لضرورة الموت ، و هو أنّ الموجودات الممكنة بحسب الاحتمال العقلي إما مبدعة أو كانتة ، و بعبارة أخرى إما تأمّة أو ناقصة ، و المبدع لا محالة باق لبقاء سببه الفاعلي و الغائي ، و أما الكائن فكل كائن فاسد ، لأن ما هو سببه التام أمر يدخل فيه الحركة و الزمان ، و كلّ حركة لا بدّ من انقضائها ، و عند انقضاء السبب أو جزئه لا بدّ و أن ينعدم المعلول المسبب ؛ فلا محالة جميع ما هو كائن فاسد . و لا شكّ أنّ أبدان الحيوانات من الأمور الكائنة المتجددة ؛ فلا محالة أنها فاسدة تعرض لها الموت . ثم نقول : الموجودات التامة باقية لأنها لم توجد لأن تكون مادة أو وسيلة لموجود آخر ، و لذلك انحصر نوعها فهي شخصها . و أمّا الموجودات الناقصة فهي خلقت بالطبع لأن يتكوّن عنها موجود آخر ، فهى أسباب معدة لموجودات أخرى ، فلو فرض دوامها لم تكن ناقصة بل تامة و قد فرضت ناقصة هذا خلف . « 4 » اجماع - اراده و شوق مؤكد كه به دنبال آن حركت عضلات است به طرف انجام فعل اجماع مىنامند . چنان‌كه در تحت عنوان اراده بيان خواهد شد ، صدور هر فعلى به دنبال مقدمات و مبادى

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 4 ، ص 55 . ( 2 ) همان ، سفر 3 ، صص 105 - 106 . ( 3 ) همان ، ص 105 . ( 4 ) همان ، ج 8 ، ص 105 .